اسرائیل در آفریقا: امنیت، مهاجرت، سیاست بین‌دولتی

یوتام گیدرون / امیررضا مقومی، احسان دارابی فتح‌آبادی و پژمان نوروزی

نویسنده کتاب بر موضوعاتی همچون مهاجرت، روابط دولت و جامعه و فرهنگ عمومی در آفریقا و اسرائیل تمرکز دارد. او با سازمان­ های حقوق بشری در اسرائیل و شرق آفریقا کار کرده است و فارغ ­التحصیل دکترای مطالعات آفریقا از دانشگاه دورهام است. نویسنده اشاره می­ دارد که بخش­ هایی از کتاب برگرفته از داده­ های جمع­ آوری شده از سال 2015 میلادی به عنوان بخشی از همکاری وی با ابتکار بین ­المللی حقوق پناهندگان در اوگاندا بوده ­است. همچنین کتاب از تحقیقات نویسنده در مورد موضوع دخالت اسرائیل در اولین جنگ داخلی سودان سرچشمه گرفته ­است. به اعتقاد نگارنده، به رغم توجه رسانه ­ای به آفریقا پس از بازدیدهای گسترده نتانیاهو از آن قاره در سال­ های 2016 لغایت 2017 میلادی، اما تحلیل علمی‌کافی نسبت به این موضوع شکل نگرفته ­است؛ بر اساس تقسیم­ بندی­ انجام شده در این خصوص، از یک سو، از دیدگاه محققان، اندیشکده ­ها و رسانه ­های اسرائیلی، آفریقا معمولاً به عنوان عرصه حاشیه ­ای و بدون رخداد خاص برای سیاست­ های خاورمیانه ­ای تلقی می ­شود و از سوی دیگر، از منظر آفریقا، دامنه دخالت و تاثیر اسرائیل در مقایسه با دیگر قدرت ­ها همچون چین، آمریکا یا حتی کشورهای اروپایی به طور قابل توجهی حاشیه­ ای تلقی می ­شود. اما با این حال، این تقسیم ­بندی به نوعی ساختگی است و اسرائیل با آفریقا مرز دارد و این قاره که در همسایگی اسرائیل قرار دارد، مکرراً در محاسبات اورشلیم مورد توجه قرار گرفته است. کتاب در پنج فصل سازماندهی شده­ است. فصل­ های کتاب به دنبال پاسخگویی به مجموعه­ ای از پرسش­ های مرتبط با یکدیگر است. پرسش­ هایی همچون:

اسرائیل چرا و چگونه تلاش کرد تا نفوذ خود را در آفریقا توسعه دهد؟

در ورای علاقه تازه اسرائیل به آفریقا، چه چیزی نهفته است؟

چه تحولاتی در آفریقا و خاورمیانه باعث این مرحله جدید در تاریخ مشارکت اسرائیل در آفریقا شده و تعامل اسرائیل و کشورهای آفریقایی چه معنایی می ­تواند برای خاورمیانه و آفریقا داشته باشد؟

سابقه طولانی ­تر دخالت اسرائیل در آفریقا چگونه بر دیدگاه­ ها و فعالیت ­های کنونی آن تاثیر می­ گذارد؟

رهبران آفریقایی چگونه به حملات اسرائیل واکنش نشان دادند و چرا؟

نویسنده با اشاره به اینکه اسرائیل از سال 1948 میلادی پیوسته خود را در مواجهه با تهدیدات وجودی می­دیده ­است، به مطلبی از آوی شلیم اشاره می ­کند، مبنی بر اینکه همه دولت ­های رژیم صهیونیستی از زمان استقلال آن، بر اساس این اعتقاد عمل می­ کردند که حاکمیت یهودیان در خاورمیانه تنها از طریق زور و بازدارندگی تضمین می ­شود و باید اسرائیل را چنان قدرتمند کنند که دشمنانش آن را شکست­ ناپذیر تصور کنند و از مقاومت در برابر آن، دست بکشند. نویسنده اشاره می­ دارد که آوی شلیم این راهبرد را دیوار آهنین می ­نامد و یکی از بحث ­های کتاب همین است که رابطه اسرائیل با آفریقا را باید بر اساس همین منطق درک کرد و در آفریقا، اسرائیل به دنبال اتحادهای سیاسی و نظامی یا نفوذی بوده که بتواند از آنها برای تحت فشار قرار دادن، تضعیف کردن و بازدارندگی رقبای خود در خاورمیانه استفاده کند.

فصل اول کتاب با عنوان ماجراجویی آفریقایی به دوره ­ای اشاره دارد که گلدا مییر، وزیر امور خارجه وقت اسرائیل، از این دوره به عنوان ماجراجویی آفریقایی اسرائیل یاد می ­کند. مشخصه این دوره، کمک ­های نظامی و غیرنظامی‌گسترده اسرائیل به کشورهای آفریقایی به عنوان بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی بین اسرائیل و جهان عرب بود که بر تلاش اسرائیل برای تثبیت آن رژیم به عنوان عضو مشروع جامعه بین­ الملل به طور عام و در جهان سوم پسااستعماری به طور خاص تاکید دارد.

فصل دوم با عنوان امپراتوری امنیتی به بررسی دگرگونی تعامل اسرائیل با کشورهای آفریقایی از جنگ 1967 میلادی به بعد می ­پردازد که طی آن اسرائیل سرزمین ­هایی در مصر، اردن و سوریه را اشغال کرد و بعد از جنگ اسرائیل و اعراب در سال 1973 میلادی، اکثر کشورهای آفریقایی روابط خود با اسرائیل را قطع کردند و این تحولات تا اوایل دهه 2000 میلادی تداوم یافت. این دوره شاهد روند تدریجی نظامی ­سازی، امنیتی­ سازی و خصوصی­ سازی حضور و دیپلماسی اسرائیل در آفریقا بود.

فصل سوم با عنوان نبردهای قدیمی؛ جنگ­ های جدید، به تلاش اسرائیل برای بازگشت به آفریقا و علل آن می ­پردازد. این فصل به بررسی ظهور منافع ژئوپلیتیکی جدید اسرائیل در آفریقا، یعنی مهار نفوذ ایران و تضعیف تلاش­ های دیپلماتیک فلسطین برای تحت فشار قرار دادن اسرائیل برای پایان دادن به اشغال فلسطین اختصاص دارد.

فصل چهارم با عنوان اسرائیلی ­های آفریقا، به بررسی میزان تعامل اسرائیل در آفریقا بر اساس منافع مختلف شرکای محلی آن می ­پردازد و شبکه­ های آزاد و متنوع بازیگرانی را که این منافع را پیش می ­برند، مورد واکاوی قرار می ­دهد.

فصل پنجم با عنوان مدیریت مرز به بررسی تلاش ­های اسرائیل برای کنترل جا به ­جایی مردم بین اسرائیل و آفریقا می ­پردازد. در وهله اول، بحث ­هایی در مورد اینکه چه کسی باید و چه کسی نباید اجازه عبور از این مرزها را داشته باشد و در وهله دوم، نحوه مدیریت چنین جنبش ­هایی توسط نهادهای دولتی اسرائیل تشریح می­ گردد.